Lisanssız GES’te Bedelli Üretim Limiti Nedir? 2 Katı Kuralı Nasıl Hesaplanır?

Bir sanayi tesisinin yıllık elektrik tüketimi ile GES üretimi birbirine çok yakın olabilir. Buna rağmen üretilen elektriğin tamamı aynı ekonomik sonucu yaratmayabilir. Çünkü lisanssız üretimde yalnız yıllık toplam üretim ve tüketim değil, üretimin tüketimle hangi saatlerde eşleştiği ve bedelli üretim limitinin ne kadarının kullanıldığı da önemlidir.

Bedelli üretim limiti, ilgili lisanssız üretim ve mahsuplaşma yapılarında mahsuplaşmaya ve bedelli değerlendirmeye konu edilen üretim için kullanılan yıllık sınırdır. Yönetmeliğin ilgili hükümlerinde bu sınır, ilişkili tüketim tesislerinin mevzuata göre belirlenen tüketim referansının iki katıyla ilişkilendirilir. Ancak burada sık yapılan bir hata var: Bu limit, yalnızca şebekeye satılabilecek fazla elektrik için ayrılmış basit bir “satış kotası” değildir. Mahsuplaşmaya konu edilen üretim de limitin kullanımında dikkate alınır.

Bu nedenle ticari ve endüstriyel bir GES yatırımında “yıllık tüketimimiz şu kadar, o halde şu kadar üretim yapabiliriz” hesabı tek başına yeterli değildir. Bedelli üretim limitinin yatırım üzerindeki gerçek etkisi, saatlik tüketim profili ve GES üretim tahminiyle birlikte görülmelidir.

Kapsam notu: Bu yazı ağırlıklı olarak Yönetmeliğin 26. maddesi kapsamında mahsuplaşan ticari ve endüstriyel lisanssız üretim projelerine odaklanmaktadır. Lisanssız üretimde bütün tesisler aynı mahsuplaşma ve ödeme rejimine tabi değildir.

Bedelli Üretim Limiti Nasıl Hesaplanır?

Hesabın temel mantığı sadeleştirildiğinde şöyledir:

Bedelli üretim limiti = mevzuata göre belirlenen referans tüketimin 2 katı

Fakat “referans tüketim” her durumda son 12 faturanın toplamı olarak okunmamalıdır.

Yönetmeliğin ilgili hükümlerinde bir önceki yıl tüketimi bulunan tesisler, tam geçmiş yıl tüketimi bulunmayan tesisler ve cari yıl tüketimi referans değerin üzerine çıkan tesisler için farklı hesaplama durumları bulunmaktadır. Bu nedenle iki kat hesabı yapılırken önce hangi tüketim değerinin mevzuat açısından baz alınacağı belirlenmelidir.

Örneğin mevzuat kapsamında esas alınan referans tüketimin 1.000 MWh olduğu temsili bir senaryoda başlangıç bedelli üretim limiti 2.000 MWh olur.

Ancak bu örneği:

“1.000 MWh tüketiyorum, 2.000 MWh fazla elektrik satabilirim.”

şeklinde okumak doğru değildir.

Çünkü bedelli üretim limiti yalnız ihtiyaç fazlası üretim için bekleyen bir kota değildir. Mahsuplaşma ve satışa konu edilen üretim, ilgili tüketim tesisinin kalan limitinden düşülür. Birden fazla tüketim tesisinin aynı grupta bulunduğu yapılarda limit kullanımı ayrıca ilgili oranlama kurallarına göre dağıtılır.

Bu ayrım, bedelli üretim limitinin yatırım fizibilitesinde neden yalnız yıllık satış potansiyeli olarak ele alınmaması gerektiğini gösterir.

Saatlik Mahsuplaşma Bedelli Üretim Limitini Nasıl Etkiliyor?

Bedelli üretim limitinin pratikte nasıl çalıştığını anlamak için üretim ve tüketimi aynı zaman diliminde görmek gerekir.

Saatlik mahsuplaşma hesabında önce grup bazında o saatteki toplam üretim ve toplam tüketim belirlenir. Üretim tüketimi aşıyorsa aradaki fark ihtiyaç fazlası üretimdir. Üretim tüketimden düşükse o saat için ihtiyaç fazlası oluşmaz. Aynı hesap içinde üretimle eşleşen tüketim de mahsuplaşan tüketim olarak belirlenir. Daha sonra ihtiyaç fazlası üretim kalan bedelli üretim limitiyle karşılaştırılır.

Basit bir saatlik örnek düşünelim:

• GES üretimi: 150 kWh
• Tesis tüketimi: 100 kWh

Bu durumda 100 kWh üretim tüketimle eşleşirken, 50 kWh ihtiyaç fazlası üretim ortaya çıkar.

Başka bir saatte:

• GES üretimi: 70 kWh
• Tesis tüketimi: 120 kWh

olduğunda ihtiyaç fazlası üretim oluşmaz; tesisin tüketiminin bir bölümü GES ile karşılanırken kalan ihtiyaç şebekeden sağlanır.

Bu yüzden aynı gün içinde tesis hem şebekeye enerji verebilir hem de başka saatlerde şebekeden elektrik çekebilir. Yıllık üretim ile yıllık tüketimin birbirine yakın olması bu saatlik farkları göstermez.

[İÇ LİNK: Saatlik Mahsuplaşma Nedir? Sanayi GES Yatırımlarına Etkisi]

Yıllık Üretim Tüketimden Düşükse Fazla Üretim Oluşmaz mı?

Oluşabilir.

Bu nokta, gerçek bir ön fizibilite örneği üzerinden daha kolay görülebilir.

MY Enerjisolar tarafından hazırlanan anonimleştirilmiş bir sanayi tesisi ön fizibilite çalışmasında şu değerler bulunuyor:

Yıllık tabloya bakıldığında tesisin tüketimi GES üretiminden daha yüksek. Buna bakarak “GES hiçbir zaman ihtiyaç fazlası üretmez” sonucuna varmak mümkün değil.

Sanayi tesisinin elektrik tüketimi vardiya düzenine, üretim programına, hafta sonlarına, bakım duruşlarına ve mevsimselliğe göre değişebilir. GES üretimi ise gündüz saatlerinde yoğunlaşır.

Dolayısıyla yıllık tüketim 1,68 milyon kWh iken yıllık GES üretiminin yaklaşık 1,55 milyon kWh olması, üretilen elektriğin tamamının aynı saatlerde tüketildiği anlamına gelmez.

Örneğin öğlen saatlerinde fabrikanın yükü düşerken GES üretimi yüksek olabilir. Bu saatlerde şebekeye veriş oluşabilir. Akşam vardiyasında ise güneş üretimi ortadan kalkarken tesis yeniden şebekeden enerji çekebilir.

Bu nedenle yıllık %92 üretim/tüketim oranı, %92 saatlik örtüşme oranı değildir.

Bedelli üretim limitinin bu projedeki gerçek etkisini hesaplamak için yıllık özet tablonun yanında saatlik tüketim serisi ve saatlik GES üretim simülasyonu gerekir. Proje kaynakları da yalnız yıllık toplamların aynı ekonomik sonucu garanti etmediğini ve üretim-tüketim eşleşmesinin zaman profiliyle değerlendirilmesi gerektiğini özellikle vurgular.

Bedelli Üretim Limiti Her Projede Aynı Ağırlıkta mı?

Hayır. İkinci anonim örnek bunu iyi gösteriyor.

Bir ticari tesise ait örnek fizibilite çalışmasında yıllık GES üretimi yaklaşık 41.701 kWh, tesis tüketimi ise 258.000 kWh seviyesinde. GES üretimi yıllık tüketimin yaklaşık %16’sına karşılık geliyor.

İki örneği yan yana koyduğumuzda:

İlk tesiste GES üretimi yıllık tüketimin oldukça altında. İkinci tesiste ise üretim ile tüketim birbirine çok daha yakın.

Bu karşılaştırmadan “%16’lık projede fazla üretim olmaz, %92’lik projede mutlaka olur” sonucu çıkarılamaz. İki tesisin de saatlik profili görülmelidir.

Ancak yatırım açısından sorulacak sorular değişir.

Üretimin toplam tüketime göre oldukça küçük olduğu bir projede bedelli üretim limitinin yatırım kararındaki ağırlığı daha sınırlı kalabilir. Üretimin tüketime yaklaştığı projelerde ise yeni eklenen kapasitenin hangi saatlerde öz tüketim yaratacağı ve hangi saatlerde ihtiyaç fazlasına dönüşeceği çok daha önemli hale gelir.

Bu yüzden “üretim/tüketim oranı” yararlı bir ilk gösterge olsa da kapasite kararının kendisi değildir.

Bedelli Üretim Limiti Dolunca Ne Olur?

Burada iki yanlış genellemeyle sık karşılaşılır:

“Limit biterse mahsuplaşma da biter.”

ve

“Limit üzerindeki bütün elektrik bedelsiz gider.”

İkisi de mevcut hesap yapısını eksik anlatır.

Bedelli üretim limiti tükendikten sonra üretim ve tüketim mahsuplaştırılmaya devam edebilir. Değişen, mahsuplaşma sonrasında kalan ihtiyaç fazlası üretimin ekonomik statüsüdür. 14531 sayılı Usul ve Esaslar kapsamında limit üzerindeki ilgili ihtiyaç fazlası üretim “sistem kullanım bedeli ödemeli üretim miktarı” olarak ayrıştırılabilir.

LÜM’de bu nedenle üç ayrı kategori bulunur:

Bu ayrım önemli. Çünkü “şebekeye verilen enerji” tek başına ekonomik sonucu söylemez. İhtiyaç fazlasının nasıl değerlendirileceği; tesisin mevzuat kapsamına, mahsuplaşma yapısına, kalan bedelli üretim limitine ve diğer proje özelliklerine bağlıdır.

“2 Katı Kuralı” ile Sözleşme Gücünün 2 Katı Aynı Şey mi?

Hayır.

Bedelli üretim limitindeki iki kat, enerji miktarıyla ilgilidir. kWh veya MWh üzerinden hesaplanan tüketim referansına dayanır.

Sanayi tesislerinde bazı 5/1-h proje kurgularında gündeme gelen sözleşme gücünün iki katı ise kurulabilecek üretim gücünün mevzuatsal çerçevesiyle ilgilidir. Güç kW veya MW ile ifade edilir ve bağlantı şartlarıyla birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle:

“Sözleşme gücümün iki katı kadar GES kurabiliyorsam tüketimimin iki katına kadar elektrik satabilirim.”

şeklinde bir bağlantı kurulamaz.

Bunlar farklı amaçlara hizmet eden iki ayrı sınırdır. Bedelli üretim limiti açısından asıl takip edilmesi gereken tüketim referansı, mahsuplaşan miktarlar ve ihtiyaç fazlası üretimdir.

Kurulabilir güç ise bağlantı kapasitesi, trafo/fider uygunluğu, başvurunun hangi mevzuat kapsamında olduğu ve teknik değerlendirme gibi ayrı değişkenlere bağlıdır.

[İÇ LİNK: Lisanssız GES Nedir? Kimler Kurabilir?]

Bedelli Üretim Limiti GES Kapasitesi Seçimini Neden Etkiler?

Bir tesiste daha fazla panel yerleştirilebiliyor olması, mümkün olan en yüksek kapasitenin ekonomik olarak da en uygun kapasite olduğu anlamına gelmez.

Sanayi tesisi örneğine tekrar bakalım.

Planlanan sistem, yıllık bazda tesis tüketiminin yaklaşık %92’si kadar üretim yapıyor. Sistemin kapasitesi artırılırsa yıllık üretim de artacaktır. Ancak yatırım kararında yalnız ek üretimin kaç kWh olduğuna bakmak yeterli değildir.

Asıl soru şu olmalıdır:

Eklenen kapasitenin üretiminin ne kadarı tesisin tüketimiyle aynı saatlerde eşleşecek?

İlk kapasite bloklarının üretimi büyük ölçüde tesisin gündüz yükü tarafından kullanılabilir. Kapasite büyüdükçe eklenen panellerin ürettiği elektriğin daha büyük bölümü öğle saatlerindeki veya hafta sonlarındaki ihtiyaç fazlasına dönüşebilir.

Başka bir tesis için tam tersi sonuç çıkabilir. Yeni üretim hattı, elektrikli proses, vardiya değişikliği veya büyüyen gündüz tüketimi daha büyük bir GES’i destekleyebilir.

Bu nedenle iyi bir ön fizibilitede tek kapasite yerine birkaç kapasite senaryosunun karşılaştırılması yararlıdır. Her senaryoda şu sonuçlar görülebilir:

• toplam GES üretimi,
• saatlik mahsuplaşan tüketim,
• ihtiyaç fazlası üretim,
• şebekeden kalan çekiş,
• bedelli üretim limitinin yıl içindeki kullanımı.

Bu analiz, yalnızca “kaç panel sığar?” hesabının yatırımcıya veremediği bilgiyi verir.

MY Enerjisolar’ın fizibilite yaklaşımında da yıllık toplam tüketimin yanında mümkün olduğunda saatlik yük profili ile üretim tahmininin aynı zaman düzleminde eşleştirilmesi esas alınır. Tüketim, üretim, bağlantı ve mevzuat birlikte değerlendirilmeden yalnız kurulu güce bakmak yatırım sonucunu eksik gösterir.

Fazla Üretim Batarya ile Yönetilebilir mi?

BESS — batarya enerji depolama sistemi — özellikle belirli saatlerde düzenli ihtiyaç fazlası üreten tesislerde değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir.

Temel mantık, güneş üretiminin yüksek olduğu saatlerde tesiste kullanılamayan enerjinin bir bölümünü depolayıp daha sonraki tüketim saatlerine taşımaktır.

Fakat batarya bedelli üretim limitini ortadan kaldıran bir çözüm değildir.

Ayrıca güncel lisanssız üretim düzenlemelerinde depolama ünitesinden şebekeye verilen ve mahsuplaşma sonrasında ihtiyaç fazlası kalan enerji açısından özel ödeme kuralları bulunduğu için BESS’i yalnız “gündüz depola, akşam şebekeye sat” modeli üzerinden değerlendirmek sağlıklı değildir. Proje kaynakları, BESS’in daha çok öz tüketimi artırma, pik yönetimi ve enerji kullanımını zaman içinde kaydırma perspektifiyle fizibilite edilmesini önerir.

Bir BESS kararında ayrıca:

• batarya CAPEX’i,
• şarj/deşarj kayıpları,
• kullanılabilir kapasite,
• çevrim sayısı ve degradasyon,
• garanti,
• yenileme ihtiyacı,
• yangın ve işletme güvenliği

ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Bu nedenle ilk soru “Batarya ekleyelim mi?” değil, “Fazla üretim hangi saatlerde, ne kadar ve ne kadar düzenli oluşuyor?” olmalıdır.

Ön Fizibilitede Hangi Veriler Gerekir?

Bedelli üretim limitinin bir GES yatırımında gerçekten ne kadar önemli olduğunu değerlendirmek için karmaşık görünen mevzuatı tek başına okumak yetmez. Projenin gerçek verisine ihtiyaç vardır.

En az üç veri grubu birlikte incelenmelidir.

Tüketim verisi: Yıllık toplam tüketimin yanında mümkünse 8.760 saatlik yük profili. Vardiya, hafta sonu, sezonluk üretim ve gelecekteki yük değişiklikleri ayrıca görülmelidir.

GES üretim verisi: Planlanan kapasitenin lokasyon, panel yönelimi, gölgelenme ve sistem kayıplarını dikkate alan saatlik üretim simülasyonu.

Proje ve mevzuat verisi: Mevzuat kapsamı, ilişkilendirilen tüketim tesisleri, bağlantı yapısı, mevcut bedelli üretim limiti ve ilgili şebeke koşulları.

Bu üç veri grubuyla birbirinden farklı üç soruya cevap verilebilir:

Ne kadar GES kurulabilir?
Bu, teknik ve mevzuatsal kapasite sorusudur.

Ne kadar GES kurulması ekonomik açıdan anlamlıdır?
Bu, tüketim profili ve üretim-tüketim eşleşmesi sorusudur.

Üretimin bir bölümü ihtiyaç fazlasına dönüştüğünde ekonomik sonuç ne olur?
Bu ise bedelli üretim limiti ve mahsuplaşma sorusudur.

Aynı rakam bu üç soruya birden cevap vermez.

Bedelli Üretim Limiti Yalnız Bir Mevzuat Detayı Değildir

Bedelli üretim limiti, lisanssız üretim mevzuatının teknik bir alt başlığı gibi görünse de ticari ve endüstriyel GES yatırımlarında doğrudan kapasite kararına dokunabilir.

Özellikle GES üretiminin yıllık tüketime yaklaştığı projelerde yalnız yıllık kWh değerlerini karşılaştırmak yeterli değildir. Hangi saatlerde üretimin tüketimle eşleştiği, hangi saatlerde ihtiyaç fazlası oluştuğu ve bedelli üretim limitinin yıl içinde nasıl kullanıldığı birlikte değerlendirilmelidir.

Anonim sanayi tesisi örneğinde yıllık GES üretiminin tüketimin yaklaşık %92’sine ulaşması bunun iyi bir örneğidir. Yıllık rakamlarla proje oldukça dengeli görünebilir. Fakat saatlik tüketim ve üretim profili görülmeden ihtiyaç fazlası üretimin miktarı veya bedelli üretim limitinin yatırım üzerindeki etkisi kesin olarak söylenemez.

Bu nedenle GES kapasitesine karar verirken yalnız “ne kadar kurabiliriz?” sorusu yerine “hangi kapasite tesisin gerçek tüketim profiliyle daha iyi çalışır?” sorusunu sormak gerekir.

MY Enerjisolar ile yapılacak bir ön fizibilite görüşmesinde saatlik tüketim verisi, üretim simülasyonu, bağlantı yapısı ve farklı GES kapasite alternatifleri birlikte değerlendirilerek bedelli üretim limitinin proje üzerindeki gerçek etkisi ortaya konabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Bedelli üretim limiti, mahsuplaşma, ihtiyaç fazlası üretim ve ödeme yapısı; tesisin mevzuat kapsamına, başvuru ve çağrı mektubu statüsüne, grup yapısına ve diğer proje özelliklerine göre değişebilir. Proje özelindeki sonuç yürürlükteki mevzuat ve ilgili piyasa/şebeke uygulamaları üzerinden ayrıca doğrulanmalıdır.