Saatlik Mahsuplaşma Sanayi GES Yatırımını Nasıl Etkiler?

Sanayi tesisinde doğru GES kapasitesi yalnız yıllık tüketim veya kullanılabilir çatı alanına bakılarak belirlenemez. Saatlik mahsuplaşmada üretimin hangi saatlerde tüketimle karşılaştığı, aynı yıllık üretim miktarının ekonomik değerini ciddi biçimde değiştirebilir. Bu nedenle fizibilitenin temel sorusu artık sadece “Ne kadar elektrik üretilecek?” değil, “Üretilen elektrik hangi saatlerde ve hangi değerden karşılık bulacak?” olmalıdır.

Bu yaklaşım her GES yatırımının geri ödeme süresini otomatik olarak uzatmaz ya da kısaltmaz. Sonuç; tesisin vardiya düzenine, hafta sonu çalışmasına, GES kapasitesine, ihtiyaç fazlası enerjinin statüsüne, elektrik tedarik sözleşmesine ve finansman koşullarına göre değişir.

Saatlik mahsuplaşmanın yatırım kararındaki karşılığı

Güncel lisanssız üretim çerçevesinde üretim ve tüketim, ilgili tesis grubu için saatlik zaman dilimlerinde karşılaştırılır. Üretimin tüketimi aştığı saatte ihtiyaç fazlası oluşur; tüketimin yüksek kaldığı saatte ise tesis şebekeden enerji çekmeye devam eder. Ay sonunda iki toplam birbirine yakın görünse bile saatlerin uyuşmaması, faturadaki ve yatırım modelindeki sonucu değiştirir.

Burada kapsamı doğru kurmak önemlidir. Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nin 23. ve 26. maddeleri farklı tesis gruplarını ve sorumluluk yapılarını düzenler. EPDK’nın 14531 sayılı Usul ve Esasları ise özellikle Piyasa İşletmecisi tarafından yürütülen mahsuplaşma işlemlerinin ayrıntılarını belirler. Bu nedenle bir projeyi yalnız “çatı GES”, “arazi GES” ya da belirli bir bent adıyla sınıflandırmak yeterli değildir; bağlantı ve başvuru belgeleri, tüketim tesisleriyle ilişki, destek süresi, abone grubu, vergi kimlik numarası, tedarikçi ve ölçüm yapısı birlikte incelenmelidir.

Saatlik hesap neyi görünür hâle getiriyor?

Aşağıdaki dört saatlik örnek, yalnızca üretim ile tüketimin aynı saate denk gelmesinin neden önemli olduğunu göstermek için hazırlanmıştır. Gerçek bir MY Enerjisolar projesine veya müşteri verisine dayanmaz.

Dört saatin toplamında GES üretimi tüketimden yüksek. Buna rağmen tesis iki ayrı saatte şebekeden toplam 40 kWh enerji çekiyor; başka iki saatte ise 110 kWh ihtiyaç fazlası oluşuyor. Aylık ya da yıllık toplamlar bu zamanlama farkını göstermez. Aynı yıllık tüketim ve aynı yıllık GES üretimine sahip iki fabrikanın farklı ekonomik sonuç vermesinin temel nedenlerinden biri budur.

Fiziksel öz tüketim ile ekonomik mahsuplaşma da birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı ölçüm noktasındaki üretimin tesis tarafından anlık kullanılması fiziksel öz tüketimdir. Farklı üretim ve tüketim noktalarının ilgili grup kuralları çerçevesinde LÜM üzerinden eşleştirilmesi ise uzlaştırma ve ödeme tarafındaki ekonomik mahsuplaşmadır. Birden fazla tüketim tesisi veya farklı dağıtım bölgeleri söz konusu olduğunda bu ayrım daha da önem kazanır; ilişkilendirme imkânı her proje yapısı için otomatik bir hak gibi kabul edilmemelidir.

Bedelli üretim limiti dolunca ne olur?

Bedelli üretim limiti tükendiğinde mahsuplaşma tamamen durmaz. Üretim ve tüketim miktarları karşılaştırılmaya devam eder; ancak limit sonrasında oluşan ihtiyaç fazlası, Usul ve Esaslardaki sınıflandırmaya göre sistem kullanım bedeli ödemeli miktar olarak ele alınabilir.

Bu yüzden “limit dolunca mahsuplaşma biter” demek de “limit üzerindeki bütün üretim bedelsizdir” demek de eksik kalır. Uygulamada bedelli, sistem kullanım bedeli ödemeli ve mevzuatta tanımlanan özel durumlarda bedelsiz üretim kategorileri bulunur. İhtiyaç fazlasının hangi kategoriye girdiği; tesisin mevzuat statüsü, bağlı olduğu grup, kalan limiti ve geçerli tarife hükümleri üzerinden proje özelinde belirlenmelidir.

Yıllık tüketim aynı olsa da sonuç neden değişir?

Yıllık tüketimi birbirine yakın iki tesisin yük eğrileri tamamen farklı olabilir. Bu farkı somutlaştırmak için, isimleri anonimleştirilmiş bir otel ile 24 saat çalışan bir fabrikanın Temmuz ayına ait saatlik tüketim profilleri karşılaştırıldı. Tesis büyüklüklerinin grafiği yanıltmaması için her profil kendi aylık ortalama saatlik yüküne göre 100’e normalize edildi. Sarı alan, GES üretiminin gün içinde yoğunlaştığı yaklaşık 06.00-20.00 aralığını gösteriyor.

Otel profilinde tüketim sabah saatlerinden itibaren yükseliyor ve GES üretiminin güçlü olduğu öğle ile öğleden sonra saatlerinde yüksek kalıyor. Fabrika profilinde ise yük günün tamamına daha dengeli yayılıyor. Bu yapı gündüz öz tüketimini destekleyen güçlü bir baz yük sunarken, gece tüketiminin GES tarafından karşılanamayacağını da gösteriyor.

Grafik tek başına öz tüketim oranını vermez. Bunun için seçilecek GES kapasitesi de modele eklenmeli ve yılın her saatinde tüketim ile üretimin düşük olanı eşleşen miktar olarak hesaplanmalıdır. Yine de karşılaştırma, aynı yıllık tüketimin neden farklı kapasite ve geri ödeme sonuçlarına yol açabileceğini açık biçimde gösteriyor.

Üç vardiyalı bir tesiste gündüz saatlerinde sürekli baz yük bulunması genellikle örtüşmeye yardımcı olur. Yine de bu, öz tüketimin otomatik olarak yüksek olacağı anlamına gelmez. Seçilen GES kapasitesi gündüz baz yükünü aşıyorsa öğle saatlerinde fazla üretim oluşmaya devam eder.

Gece ağırlıklı çalışan ya da hafta sonu duran tesislerde tablo tersine dönebilir. Yıllık tüketim yüksek olsa bile tüketimin önemli bölümü GES’in üretmediği saatlerde gerçekleşiyorsa büyük bir sistem yalnız yıllık kWh üzerinden gerekçelendirilemez.

Bu nedenle sağlıklı kapasite çalışması, en az bir yıllık saatlik tüketim serisini lokasyona ve tasarıma özgü GES üretim simülasyonuyla eşleştirir. Bakım duruşları, mevsimsellik, vardiya değişiklikleri ve planlanan yeni elektrikli yükler de bu modelin parçasıdır.

Amortisman hesabında yalnız öz tüketim oranına bakmak yeterli mi?

Hayır. Yüksek saatlik örtüşme, üretimin daha büyük bölümünün tüketimle aynı saatte karşılık bulmasını sağlayabilir. Düşük örtüşmede ise gündüz ihtiyaç fazlası artarken akşam ve gece şebeke çekişi devam eder. Fakat yatırımın geri dönüşünü tek başına öz tüketim oranı belirlemez.

Finansal modelde en az şu kalemlerin ayrı ele alınması gerekir:

• Tüketimle aynı saatte eşleşen üretimin kaçınılan maliyet değeri
• İhtiyaç fazlası enerjinin proje için geçerli ekonomik karşılığı
• Şebekeden alınmaya devam eden enerjinin fiyatı ve sözleşme koşulları
• EPC kapsamındaki yatırım harcaması ile O&M, sigorta ve yenileme giderleri
• Finansman maliyeti, iskonto oranı ve tesisin gelecekteki tüketim planı

Öz tüketilen veya mahsuplaşan her kWh’nin faturadaki bütün kalemleri aynı ölçüde ortadan kaldırdığı varsayılmamalıdır. Aktif enerji, dağıtım ya da sistem kullanımına ilişkin bedeller, vergiler ve sözleşmeye bağlı diğer unsurlar farklı davranabilir. Kaçınılan maliyet hesabı, tesisin gerçek faturaları ve yürürlükteki tedarik sözleşmesi üzerinden kurulmalıdır.

Basit geri ödeme süresi ilk bakış için yararlıdır; ancak tek başına yatırım kalitesini göstermez. Finansman yapısı, bakım yükü, üretim kayıpları ve nakit akışının zamanlaması nedeniyle benzer geri ödeme süresine sahip iki proje farklı NPV ve IRR sonuçları verebilir. Bu yüzden “saatlik mahsuplaşma GES’i şu kadar yılda amorti ettirir” şeklinde proje verisinden bağımsız bir sonuç güvenilir değildir.

En büyük sistem mi, doğru kapasite mi?

Daha yüksek kurulu güç daha fazla yıllık üretim sağlar; fakat eklenen her panel aynı ekonomik katkıyı yaratmayabilir. Kapasite büyütüldükçe marjinal üretimin hangi saatlerde tüketimle eşleştiğine bakılmalıdır. Ek üretimin önemli bölümü tekrar eden öğlen veya hafta sonu fazlasına dönüşüyorsa, kapasite artışının geri ödemeye katkısı zayıflayabilir.

Bu tespit büyük GES’in yanlış, küçük GES’in doğru olduğu anlamına gelmez. Yeni üretim hatları, elektrifikasyon yatırımları, planlanan kapasite artışı, bağlantı yapısı veya ihtiyaç fazlası enerjinin ekonomik değeri daha büyük sistemi destekleyebilir. Kapasite küçültme de yalnızca bu senaryolarla aynı koşullarda karşılaştırılması gereken bir alternatiftir; peşinen verilecek bir tavsiye değildir.

Saatlik örtüşme zayıfsa BESS hemen çözüm olur mu?

BESS, yani batarya enerji depolama sistemi, gündüz oluşan fazlayı daha sonraki tüketim saatlerine taşıyabilir. Ancak saatlik örtüşme zayıf görüldüğünde ilk adım doğrudan batarya seçmek değildir. Önce fazla üretimin yanlış kapasite seçiminden mi, tesisin çalışma düzeninden mi, yoksa kontrol edilebilir yüklerin zamanlamasından mı kaynaklandığı anlaşılmalıdır.

Bazı tesislerde kapasite senaryolarını yeniden karşılaştırmak yeterli olabilir. Bazılarında pompalar, soğutma, şarj veya parti üretimi gibi yüklerin güneş saatlerine kaydırılması daha düşük maliyetli bir çözüm sunabilir. Bu imkânlar sınırlıysa ve düzenli gündüz fazlası daha sonra değerli bir tüketimle karşılanabiliyorsa BESS ayrıca modellenebilir.

Batarya hesabında yalnız öz tüketim artışı dikkate alınmaz. İlave CAPEX, çevrim verimi, zaman ve kullanım kaynaklı kapasite kaybı, yenileme ihtiyacı, garanti şartları, kontrol stratejisi ve yangın güvenliği birlikte değerlendirilir. Bu nedenle BESS, GES teklifine otomatik eklenen bir ekipman değil, ayrı bir teknik ve ekonomik fizibilite kararıdır.

Ön fizibilite hangi verilerle başlamalı?

Sağlıklı bir ilk değerlendirme için yalnız aylık fatura toplamı yeterli değildir. Pratikte şu veri seti gerekir:

• Tercihen son 12 aya ait saatlik tüketim verisi; vardiya, hafta sonu ve bakım duruşu bilgileri
• Mevcut tüketimle birlikte planlanan yeni üretim hatları ve elektrikli yükler
• Tesis lokasyonu, yönelim ve gölgelenmeye göre saatlik GES üretim simülasyonu
• Elektrik faturaları, tedarik sözleşmesi, abone grubu, gerilim seviyesi, sözleşme gücü ve trafo bilgileri
• Üretim ve tüketim tesislerinin ölçüm, bağlantı ve mevzuat ilişkisini gösteren belgeler
• Alternatif kapasitelere ait güncel EPC, O&M, sigorta ve finansman varsayımları

MY Enerjisolar’ın projeye önce tüketim profiliyle bakma yaklaşımı bu analiz sırasına dayanır. Çatı alanı, bağlantı kapasitesi ve yıllık tüketim önemli başlangıç verileridir; ancak yatırım kararına dönüşmeleri için saatlik yük eğrisi, üretim simülasyonu, mevzuat statüsü ve finansal varsayımlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Sık sorulan sorular

Saatlik mahsuplaşma bütün lisanssız GES’lerde aynı şekilde mi uygulanır?

Hayır. Yönetmeliğin 23. ve 26. maddelerindeki kapsam, tesisin destek ve bağlantı yapısı ile mahsuplaşmayı yürüten taraf sonucu değiştirebilir. Projenin hangi hükümlere tabi olduğu belgeler üzerinden belirlenmelidir.

Yıllık GES üretimi tüketimden düşükse yine ihtiyaç fazlası oluşabilir mi?

Evet. Yıllık toplam üretim düşük olsa bile bazı güneşli saatlerde üretim tüketimi aşabilir. Aynı tesis başka saatlerde şebekeden enerji almaya devam edebilir.

Üç vardiyalı fabrikalarda öz tüketim her zaman yüksek midir?

Sürekli baz yük örtüşmeye yardımcı olabilir; fakat GES kapasitesi, gündüz yükünün seviyesi, hafta sonu çalışması ve mevsimsellik görülmeden kesin sonuç verilemez.

Saatlik örtüşme düşükse batarya kurulmalı mı?

Batarya seçeneklerden biridir; zorunlu çözüm değildir. Kapasite optimizasyonu ve yük kaydırma seçenekleri incelendikten sonra kalan düzenli fazla üretim için ayrı bir BESS fizibilitesi yapılmalıdır.

Kapasite kararının başlangıç noktası saatlik tüketimdir

Saatlik mahsuplaşma, sanayi GES yatırımında zaten var olan önemli bir gerçeği daha görünür kılıyor: yıllık tüketim ve kullanılabilir çatı alanı tek başına doğru kapasiteyi göstermez. Ekonomik değeri; üretim ile tüketimin saatlik eşleşmesi, ihtiyaç fazlasının statüsü, gerçek fatura yapısı, yatırım maliyeti ve finansman koşulları birlikte belirler.

Bu nedenle ön fizibilitenin ilk ciddi adımı, planlanan GES’in saatlik üretim simülasyonunu tesisin gerçek tüketim eğrisiyle karşılaştırmaktır. MY Enerjisolar ile yapılacak bir ön fizibilite görüşmesinde kapasite alternatifleri, ihtiyaç fazlası üretim, yük kaydırma imkânları ve olası BESS gereksinimi aynı veri seti üzerinden değerlendirilebilir.